حکومت رضاشاه با هدف کنترل ایلات و عشایر، تعدادی از ایلات متمرد را از مناطق خود به جاهای دیگر تبعید کرد تا آن ها در تبعیدگاه، شیوه زندگی و معیشت خود را از کوچ روی به کشاورزی و شهری تغییر دهند و جذب زندگی جدید گردند. این سیاست به علل گوناگون با شکست مواجه شد. این پژوهش به دنبال واکاوی این علل است. پرسش اصلی این است که آیا تضاد اقلیم زادگاه و تبعیدگاه تبعیدیان ایلات و عشایر، تفاوت فرهنگی بین ایلات و عشایر و مردم تبعیدگاه و تضاد نوع زندگی کوچ روی با کشاورزی خرده مالکی مناطق کویری از عوامل شکست سیاست تبعید ایلات و عشایر در دوره رضاشاه بود؟ این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با کمک فراوان از اسناد و مدارک آرشیوی و منابع اصلی تهیه شده است. یافته های این پژوهش نشان می دهد که تفاوت اقلیم مناطق کوهستانی و سرد غرب و شمال غرب با مناطق گرم و کویری شرق، جنوب و جنوب شرق کشور و نیز تفاوت های فرهنگی ناشی از تفاوت مذهب، آداب ورسوم و نیز مشکل زبان و برقراری ارتباط بین تبعیدیان ایلات و عشایر و مردم تبعیدگاه و نیز تفاوت تامین معیشت به شیوه زندگی کوچ روی با کشاورزی خرده مالکی مناطق کویری از علت های شکست سیاست تبعید ایلات و عشایر در دوره رضاشاه بود. تبعیدگاه ها، توان جذب نیروی کار جدید در قالب تبعیدی را نداشتند. تعویض املاک تبعیدیان نیز نتوانست مانع از ازجاکندگی آنان از مناطق خود شود. حوادث بعد از شهریور 1320 نشان از شکست این سیاست دارد. ایلات املاکشان را در تبعیدگاه فروختند، احشامشان را بخشیدند حتی در تل خسرو تاسیساتی را که برای رفاه آن ها ساخته شده بود ویران کردند و رو به سوی مناطق خود و زندگی کوچ روی آوردند.

ایران سرزمینی است که در آن زندگی کوچ نشینی و دام داری سنتی قدمت دیرینه دارد. در این مقاله ابتدا مراحل تکامل فرهنگ بشری و جایگاه زندگی کوچ نشینی در این روند تکاملی بررسی شده، آن گاه نقش کوچ نشینان در ایران در ابعاد سیاسی، فرهنگی، اقتصادی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. در ادامه مقاله تلاش شده است علل زوال کوچ نشینی در ایران در قالب بحران زندگی کوچ نشینی و علل و عوامل آن بررسی شود. انقلاب صنعتی و اثرات آن، نفوذ فرهنگی غرب در ایران، اسکان اجباری، خلع سلاح و فروپاشی ساختار قدرت سیاسی در ایلات، انتقال قدرت ایلات به نمادهای دولتی ازجمله علل عمده این فروپاشی دانسته شده است. در پایان مقاله، به بررسی تاثیر انقلاب اسلامی بر زندگی کوچ نشینی در ایران پرداخته شده و تحولات به وجود آمده در این دوره مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است.

شالوده مرتع داری بر روی زندگی شبانی (Pastoralism) استوار گردیده است و استفاده از علم مرتع داری بدون نگرش عمیق بر فرهنگ و زندگی سنتی عشایر و روستاییان کشور به روش هایی از مرتع داری منتهی می شود که علی رغم داشتن مختصات علمی، کاربردی نداشته باشند. ایل بویراحمدی بزرگ ترین ایل استان کهگیلویه و بویراحمد می باشد و در تمام مناطق جغرافیایی استان در فصول مختلف سال سکنی می گزینند. به منظور بررسی دیدگاه اکولوژیکی مردم ایل بویراحمد در خصوص گونه های گیاهی که دام هایشان استفاده می کنند لیستی از گیاهان منطقه مورد مطالعه فراهم و پرسشنامه هایی بر مصرف دام از گونه های مورد بررسی در بین مردم ایل بویراحمد توزیع گردید. برای تعیین اندازه نمونه از روش کوکران استفاده شد. پایایی پرسشنامه به روش های آلفای کرونباخ و روایی آن از روش محتوایی و صوری مشخص گردید. در فاز بعدی برای صحت سنجی دیدگاه اکولوژیکی مردم ایل بویراحمد نتایج دیدگاه آنها درخصوص گیاهان مورد استفاده با روش های علمی بررسی گردید. تجزیه و تحلیل آماری در قالب طرح کامل تصادفی و آنالیز واریانس دوطرفه در سطح اطمینان 95% صورت گرفت. به طور کلی نتایج نشان می دهد، هرچند نتایج دیدگاه مردم ایل بویراحمد با روش علمی کامل یکسان نیست ولی شباهت های بسیاری دارد. باتوجه به اینکه گونه های شاخص از دیدگاه مردم در آزمایش عملی نیز به خوبی مورد مصرف دام قرار گرفته اند نشان دهنده این مطلب است که مردم ایل بویراحمد هرچند به صورت تئوری با اکولوژی سروکار ندارند اما به صورت عملی و تجربی این مطلب را درک می کنند و می توان از دیدگاهشان که طی زمان های طولانی به صورت تجربی کسب کرده اند به عنوان الگو استفاده نمود.

گونه زیست ایلی ایران به عنوان یکی از کهن ترین اشکال زیست، دارای تاریخ پرفراز و نشیبی است. یکی از مهم ترین ویژگی های این شکل زندگی در ایران، برخورداری از ساختار سیاسی ـ اجتماعی مستقل می باشد که رویدادهای مهم سیاسی ـ اجتماعی را رقم زده است. تداوم ساختار سیاسی مشخص، نظام ایلی را در جایگاه مهمی قرار می داد. اهمیت چنین جایگاهی را می توان در تشکیل دولت های سیاسی در ایران ملاحظه کرد.این شیوه زندگی تا مدت ها بخش عمده زندگی اجتماعی را در ایران تشکیل می داد. با آغاز قرن 14 ه‍ .ش، شکل زندگی ایلی تحت تاثیر عوامل عدیده دچار دگرگونی ساختاری شد. این تبدیل در گونه سنتی صورت نگرفته است؛ زیرا در گونه سنتی، گروه های ایلی در قالب «گروه های ایلی در خود» به سر می بردند، اما انتقال آن در گونه جدید که بیش تر با اسکان آن در ساخت های روستایی و به خصوص شهر ها صورت گرفته است، گروه های ایلی به گروه های قومی تبدیل شدند. در این تبدیل ما شاهد ظهور گروه قومی «برای خود» هستیم. مقاله حاضر نگاهی اجمالی به فرایند تبدیل هویت ایلی به هویت قومی دارد.

در پهنه وسیع ایران زمین اقوام گوناگونی با فرهنگ ها، باورها و اعتقادات مختلف ساکن هستند. مطالعه و بررسی فرهنگ اقوام مختلف و حفظ میراث فرهنگی و تمدن یک قوم در هر کشوری از اهمیت به سزایی برخوردار است. در میان اقوام مختلف ایرانی ترکمن ها یکی از بزرگ ترین و قدیمی ترین قوم های ایرانی هستند، که عمدتا در کناره های شرقی دریای خزر شامل بخش های شمالی و شرقی استان گلستان و در بخش هایی از خراسان موسوم به ترکمن صحرا سکونت دارند. پژوهش حاضر تلاشی است در جهت شناخت بازتاب مولفه های فرهنگی در سکونتگاه های قوم ترکمن که با تمرکز بر واحدهای سکونتی، مصالح، نمادها و نشانه های به کار گرفته شده در آن، محل استقرار زنان و مردان، دست بافت ها و فعالیت آن ها شکل گرفته است. مهم ترین سکونتگاه ﺗ ﺮ ﻛ ﻤ ﻦ ﻫ ﺎ ، آﻻ ﭼ ﻴ ﻖ اﻳ ﺸ ﺎ ن ﺷ ﻤ ﺮ ده ﻣ ﻲ ﺷ ﺪ که شباهت بسیاری به یک مسکن دائمی دارد. ﺳ ﺎ ﺧ ﺖ آلاچیق ها مراسم همراه آﻧ ﻬ ﺎ ، ﺗ ﺰ ﻳ ﻴ ﻨ ﺎ ت داﺧ ﻠ ﻲ آﻻ ﭼ ﻴ ﻖ ﻫ ﺎ ، ﻧ ﻮ ع ﺧ ﺎ ص زﻧ ﺪ ﮔ ﻲ ﺗ ﺮ ﻛ ﻤ ﻦ ﻫ ﺎ را ﻧ ﺸ ﺎ ن ﻣ ﻲ دﻫ ﺪ . بر این اساس پژوهش زیر از طریق روش کیفی و با استناد به مطالعات کتابخانه ای صورت گرفته است تا مولفه های فرهنگی قوم ترکمن را بر اساس نمادها و نشانه های به کار گرفته شده در معماری سکونتگاه های این قوم را شناسایی کرده باشد. بررسی های انجام شده نشان می دهد که نحوه ساخت، تفکیک فضایی، چیدمان و تزئینات فضای داخلی آلاچیق ترکمن ها ریشه در نمادها و نشانه های فرهنگی این قوم دارد.

در تکاپویی که در آستانه به قدرت رسیدن پهلوی اول، برای چاره اندیشی توسعه نایافتگی ایران صورت گرفت، ایلات و عشایر ایران در معرض اتهام قرار گرفتند که با مرکزگریزی، تمرد، غارت و ستیزه های مداوم ایلی و عشیره ای ایران را دچار عقب ماندگی کرده اند. بنابراین در دوره پهلوی اول بر پایه سه اندیشه دولت سازی، ملت سازی و مدرن سازی اقدام به خط مشی گذاری برای ایلات و عشایر نمودند و پس از آرام سازی و خلع سلاح، اسکان و سلب قدرت از روسای آنان برای ساماندهی فرهنگی ایلات و عشایرچاره جویی هایی کردند.این پژوهش قصد بررسی این موضوع را دارد که دولت پهلوی اول چه برنامه ریزی های فرهنگی ای برای ایلات و عشایر کرده و این برنامه ها و با چه مقاصدی بوده است؟اساس فرضیه پژوهش حاضربه این قرار است که در تکمیل سیاست عشایری، سیاست فرهنگی برای ایلات و عشایر بر محور سیاست سلبی، متحدالشکل ساختن لباس مردان و تغییر پوشش زنان که از آن به نام فرهنگ زدایی یاد شده و سیاست ایجابی، ایجاد مدارس و دارالتربیت های عشایری، که از آن به فرهنگ سازی تعبیر شده، قرار گرفت.از دید این پژوهش اهداف اساسی سیاست فرهنگ زدایی عبارت بود از: 1. القای قدرت دولت مرکزی. 2. از میان بردن مظاهر تکثر و تنوع. 3. مدرن سازی و ستیز با سنت گرایی.انگیزه های دولت از اجرای سیاست فرهنگ سازی به قرار زیر توصیف و تحلیل شده است: 1. تربیت فرزندان ایلات و عشایر و تقویت خوی شهر نشینی در آنان. 2. تربیت نیروی مبلغ و هوادار حکومت در بین ایلات و عشایر. 3. گروگان گیری خوانین زادگان در مدارس عشایری.یافته های این پژوهش نشان می دهد که بین سیاست گفتاری و سیاست کرداری دولت در این زمینه تفاوت وجود داشت و به علل نارسایی برنامه به ویژه عدم توجه به عامل زمان و شتابزدگی از سیاست فرهنگی دولت استقبال نشد، همچنین برنامه ریزی های فرهنگی دولت برای ایلات و عشایر اهداف دولت را تامین نکرد و به دلیل، تصورات قالبی سیاستگذاران درباره زندگی ایلی وعشیر ه ای، کمبود اعتبارات، ریشه داری سنت های ایلی و خشونت مجریان به سیاست ناکام و غیرموثری تبدیل شد.

نخبگان سیاسی ایران اواخر قاجار، تخته قاپو کردن عشایر را در روند تجدد و دولت ملت سازیِ نوین از اقدامات اجتناب ناپذیر اجتماعی تلقی می کردند. این مسئله در آذربایجان، که مهم ترین مسیر ورود اندیشه های نوین محسوب می شد، از اواخر دوره ناصری مورد توجه قرار گرفت. از جمله ایلات ارسباران (قره داغ) سوژة این نگرش شدند. این دسته از ایلات تا روی کارآمدن رضاشاه روندی از یکجانشینی را پیموده بودند. این مقاله به دنبال تبیین روند اسکان این عشایر و تأثیرات آن در این فرایند است و با استفاده از روش تحلیلِ مضمونِ اسناد و روایت های تاریخی به دنبال پاسخ دادن به مسئله اسکان به عنوان ضرورت تاریخی یا پروژه ی سیاسی است. همچنین درصدد بررسیِ تأثیرات اسکان عشایر قره داغ تا اواخر دوره پهلوی است. مشارکت فعالانة عشایر در تحولات سیاسی مشروطه و آگاهی آنان از اندیشة نوین، هزینة کمتری برای دولت مرکزی داشت. اما مشکلات ناشی از اجرایی شدن اسکان از جمله فقدان آگاهی مأموران دولتی به قوانین و بخشنامه ها، فقدان امکانات آموزشی، بهداشتی وسایر امکانات که متوجه برنامه ریزی دولتی بود، تکثّر و اختلاف موجود بین طوایف قره داغی و عدم توجه حکومت مرکزی به این مسئله، عدم شناخت دولت از موقعیت جغرافیایی منطقه روند آن را با مشکلات و کندی روبه رو کرد؛ اما این اقدام هیچ گاه روند معکوس پیدا نکرد بلکه ترقیِ روبه جلو با آهنگ کُند بود. این مشکلات به پاره ای برخوردهای خشونت آمیز دولت با عشایر انجامید اما حجم و گسترة آن در مقایسه با سایر مناطق ایران اندک بود.

طرح اسکان عشایر یکی از برنامه های اصلاحی رضاشاه در راستای ایجاد دولت ملی در ایران و پروژة ملت سازیبود که در مناطق مختلف کشور به کمک ارتش به اجرا درآمد. منطقة ممسنی در استان فارس، یکی از مناطق تمرکزِ ایلات عشایری بود که به عنوان یکی از مناطق هدف، طرح اسکان عشایر را تجربه کرد. این پژوهش که با رویکرد توصیفی تحلیلی و برپایة اسناد فراهم گردیده، در پی پاسخ گویی به این سؤال است که با توجه به عدمِ همخوانی بین سیاست متمرکزسازی و ساختار سنتیِ زندگی ایلی، دولت چه راهکاری را برای اجرای کامل طرح اسکان عشایر در قبال ایلات منطقه ممسنی انجام داد؟ و چرا این طرح در این منطقه با توفیق چندانی همراه نبود؟ یافته های پژوهش حاکی از آن است که دولت با درنظرگرفتن برنامه های مشخص چون اعمال نفوذ بر ایلات از طریق الغای مقامات مؤثر ایلی، اخذ تعهدات از رؤسای ایلات، ارائه طرح های جدید اسکان، در عملیاتی کردن این طرح کوشید، لیکن این طرح در منطقة ممسنی به دلایلی چند مانند عدم بسترسازی فرهنگی و اقتصادی، استفاده از عنصر اجبار جهت اجرای برنامه، استقرار ایلات در مکان های نامطلوب، عدم به کارگیری عوامل اجراییِ مناسب پس از اسکان و به تبع آن زیان اقتصاد عشایری در منطقة ممسنی با موفقیت چندانی همراه نشد.

مشارکت سیاسیِ مبتنی بر وفاداری ملیِ گروه های قومی و مذهبی موجود در یک کشور، از ارکان اصلی توسعة سیاسی محسوب می شود. در ایران دوره رضا شاه، اگرچه زمینه ی رشد مدرنیته و تحکیم مفاهیم اساسیِ آن فراهم شد اما در عمل توسعه یافتگیِ سیاسی به معنای مشارکت پذیری کلیه اقوام و ایلات و گروه های موجود در این سرزمین صورت نگرفت. مهم ترین علّت این امر، چالش این دولت با ایلات و عشایر بود. به علت اهمیت موضوع، این پژوهش با هدف بررسی وتحلیل مناسبات پُرچالش دولت رضا شاه با ایلات و عشایر به عنوان مانع مهم توسعه یافتگی سیاسی، قصد آن دارد تا به این سؤال پاسخ گوید که «چالش دولت مدرن رضا شاه با ایلات و عشایر، چرا مانع توسعه یافتگی سیاسی شد؟ » برای پاسخ به سؤال پژوهش، این فرضیه در نظر گرفته شده که «اعمال سیاست های خشونت بار علیه ایلات و عشایر، در دولت رضا شاه موجب تحکیم احساسات قومیتی شد، لذا توسعه یافتگی سیاسی تحقق نیافت. » پژوهش به شیوه توصیفی تحلیلی به این موضوع می پردازد. یافته ها نشان می دهد استفاده از شیوه سرکوب، اجبار و کنترل شدید برای مهار ایلات و عشایر به منظور تحقق مدرنیسم و تجدّد مورد نظر در دوره رضاشاه، مانع اصلی توسعه یافتگی سیاسی بود.